ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ТҰРҒЫН ҮЙ ДАҒДАРЫСЫ
Бала құқықтары туралы» Қазақстан Республикасының 2013 жылғы 4 шілдедегі № 126-V Заңының 14-бабының 2-тармағына сәйкес, жетім бала 18 жасқа толғаннан кейін мемлекеттен тегін тұрғын үй алуға немесе өзі пайдаланып жүрген тұрғын үйді сақтап қалуға заңды құқылы.
2026 жылғы сәуірде Парламентте сенатор келтірген мәліметке сәйкес, қазіргі уақытта Қазақстанда 61 000-нан астам жетім бала және ата-анасының қамқорлығынсыз қалған адам мемлекеттік тұрғын үйді күтуде. Бұл құқықтың заңнамада 2013 жылдан бері бекітілгеніне қарамастан, мәселе әлі де өзекті болып отыр.
Неліктен бұл орын алады?
Бастапқыда мемлекеттік саясат шектеулі тұрғын үй қорының тек 20%-ын жетім балаларға бөлуді көздеді. Кейінгі заңнамалық өзгерістер нәтижесінде бұл 70%-дық үлес осал санатқа жататын сегіз түрлі топ арасында қайта бөлінді. Бұл әр топқа қолжетімді тұрғын үй көлемінің іс жүзінде азаюына алып келді. 2023 жылы ұлттық есепке алу жүйесіне жүргізілген бағалау 2015 жылдан бері өтініш бергендердің тек 14%-ы ғана тұрғын үйге ие болғанын көрсетті.
Бұл жағдай құрылымдық тапшылықтың терең екенін көрсетеді: тұрғын үй инфрақұрылымының даму қарқыны тұрғын үй алуға құқығы бар адамдар санының өсуіне сәйкес келмейді.
Сонымен қатар, жетім балалар мен мемлекеттік қамқорлық жүйесінен шыққан жастарда басқа басым санаттарға, мысалы ардагерлерге немесе көпбалалы отбасыларға қолжетімді отбасылық қолдау тетіктері мен қаржылық қауіпсіздік мүмкіндіктері көбіне болмайды.
Тарихи тұрғыдан бұл топтың жағдайын әкімшілік кедергілер де қиындатқан. Мысалы, жұмысқа байланысты басқа жерге көшкен жағдайда тұрғын үй кезегінен шығарылу қаупі болған.
Институционалдық қолдаудың және өз құқықтарын қорғау мүмкіндіктерінің жеткіліксіздігі тұрғын үйді бөлу жүйесінде бірнеше жылдан бері шешілмей келе жатқан құрылымдық мәселелердің қалыптасуына әкелді.
НЕЛІКТЕН БҰЛ МАҢЫЗДЫ?
Бұл мәселе қоғамда белсенді талқылануда. Саясаткерлер мен азаматтық қоғам өкілдері қолданыстағы жүйенің қаншалықты тиімді жұмыс істейтіні туралы пікірталас жүргізіп келеді.
Мәселенің салдары ауыр болуы мүмкін. Балалар үйлері мен қамқорлық жүйесінен шыққан адамдар тұрғын үйді жылдар бойы күтуге мәжбүр болады. Соның салдарынан олар өз отбасын құра бастаған кезеңде тұрақты баспанасыз қалуы және адам саудасы мен түрлі нысандағы қанауға осал болуы мүмкін.
Заңда көзделген кепілдіктер іс жүзінде әрдайым толық жүзеге аса бермейді. Мемлекет бұл адамдардың тұрғын үй алу құқығын бірнеше жыл бұрын бекіткенімен, тиісті нормалардың орындалуы әлі де толық қамтамасыз етілмей отыр. Бұл мемлекеттік органдардың қолданыстағы құқықтық кепілдіктерді іске асырудағы жауапкершілігі мәселесін көтереді.
ҚҰҚЫҚТАРЫҢЫЗДЫ ҚОРҒАҢЫЗ
СІЗ ОСЫНША КҮТЕР МЕ ЕДІҢІЗ?
ДЕРЕКТЕРМЕН ТАНЫСЫҢЫЗ. ӘРЕКЕТ ЕТІҢІЗ.